ridm@nrct.go.th   ระบบคลังข้อมูลงานวิจัยไทย   รายการโปรดที่คุณเลือกไว้

โครงการวิจัย เรื่อง รูปแบบการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติของชุมชนลุ่มน้ำชี

หน่วยงาน สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย

รายละเอียด

ชื่อเรื่อง : โครงการวิจัย เรื่อง รูปแบบการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติของชุมชนลุ่มน้ำชี
นักวิจัย : ไพบูลย์ บุญไชย
คำค้น : การปรับตัว , การใช้ประโยชน์จากทรัพยากร , ประวัติศาสตร์ท้องถิ่น , ภูมิปัญญาท้องถิ่น
หน่วยงาน : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย
ผู้ร่วมงาน : -
ปีพิมพ์ : 2548
อ้างอิง : http://elibrary.trf.or.th/project_content.asp?PJID=RDG4440030 , http://research.trf.or.th/node/3437
ที่มา : -
ความเชี่ยวชาญ : -
ความสัมพันธ์ : -
ขอบเขตของเนื้อหา : -
บทคัดย่อ/คำอธิบาย :

การศึกษาวิจัยในครั้งนี้มีรูปแบบเป็นการวิจัยแบบมีส่วนร่วม โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาและสำรวจข้อมูลพื้นฐานของทรัพยากรธรรมชาติของชุมชนลุ่มน้ำชี โดยศึกษาถึงภูมิปัญญาท้องถิ่นที่เกิดขึ้นจากการใช้ประโยชน์จากทรัพยาธรรมชาติของชุมชนลุ่มน้ำชีตามสภาพทางภูมินิเวศที่ แตกต่างกัน และสามาถนำมาสู่การสร้างรูปแบบที่เหมาะสมในการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติของชุมชนลุ่มน้ำชี ระเบียบวิธีการวิจัย คณะผู้ศึกษาได้ดำเนินการศึกษาวิจัยใน 2 พื้นที่ที่มีลักษณะแตกต่างกันตามสภาพทางภูมินิเวศ ได้แก่ ภูมินิเวศแห้งแล้ง ได้แก่ บ้านเมืองเพีย บ้านดู่ใหญ่ ตำบล เมืองเพีย บ้านหัวหนองโนนงิ้ว ตำบลหัวหนอง อำเภอบ้านไผ่ จังหวัดขอนแก่น บ้านดู่น้อย บ้านบ่อกฐิน บ้านสระบัว ตำบลโนนแดง กิ่งอำเภอโนนศิลา จังหวัดขอนแก่น ส่วนภูมินิเวศ ที่ราบน้ำท่วม ได้แก่ บ้านคุยค้อ บ้างเลิงคา บ้านขมิ้น บ้านดินดำ ตำบลดินดำ อำเภอจังหาร จังหวัดร้อยเอ็ด บ้านคุยขนวน อำเภอเชียงขวัญ จังหวัดร้อยเอ็ด บ้านด่านใต้ บ้านด่านสองห้อง ตำบลบ้านด่าน อำเภอร่องคำ จังหวัดกาฬสินธุ์ บ้านสีถาน บ้านโนนเมือง บ้านแวง ตำบลดงลิง อำเภอกมลาไสย จังหวัดกาฬสินธุ์ วิธีการเก็บรวบรวมข้อมูลดำเนินการเก็บรวบรวมข้อมูลจากเอกสารทุติยภูมิ และข้อมูลภาคสนามจากการสังเกต การจดบันทึก การสนทนากลุ่ม (Focus group interview) และการเก็บรวบรวมข้อมูลเชิงลึก (Indept interview) โดยการคัดเลือกกลุ่ม ตัวอย่างอย่างเฉพาะเจาะจง กระบวนการวิเคราะห์ข้อมูลใช้วิธีการพรรณาวิเคราะห์(Descriptive analysis) ผลการศึกษาพบว่าลุ่มน้ำชี เป็นลุ่มน้ำหนึ่งซึ่งอยู่ตอนกลางของภาคอีสาน มีพื้นที่ ครอบคลุมถึง 49,477 ตารางกิโลเมตร หรือประมาณ 30,923,125 ไร่ คิดเป็นพื้นที่ประมาณ 30% ของพื้นที่ภาค ครอบคลุมพื้นที่จังหวัดต่าง ๆ ถึง 11 จังหวัด บริเวณลุ่มน้ำชีที่รองรับประชากรกว่า 10 ล้านคน ความแตกต่างด้านภูมิสัณฐานของพื้นที่ลุ่มน้ำที่มีภูเขา เชิงเขา ที่ราบ ขั้นบันได ที่ราบ และที่ราบน้ำท่วมถึง สภาพการณ์ดังกล่าวก่อให้เกิดความหลากหลายของทรัพยากรธรรมชาติ และความหลากหลายของระบบนิเวศ บริเวณพื้นที่ศึกษาทั้งสองพื้นที่ พบว่าพื้นที่ในเขตแห้งแล้ง มีวัฒนธรรมเกลือ และมีทรัพยากรเกลือเป็นทรัพยากรที่เป็นหลักประกันสำหรับการดำรงชีวิต พื้นที่ศึกษามีประวัติศาสตร์การตั้งถิ่นฐานมาเป็นระยะเวลาหลายช่วงอายุคน โดยพบว่าเคยมีการตั้งถิ่นฐานมาตั้งแต่สมัย ทวาราวดี เนื่องจากมีการขุดค้นพบเศษเครื่องปั้นดินเผา และหม้อ ไห ต่างๆ มากมาย ตลอดจน ใบเสมา ซึ่งเป็นหลักฐานยืนยันได้ว่า มีการตั้งถิ่นฐานในบริเวณนี้มาก่อนและมีพิธีกรรมทางศาสนาเกิดขึ้น ตลอดจนมีพื้นที่ทางพิธีกรรมที่ยังคงเป็นที่ยึดเหนี่ยวของชุมชนได้แก่ วัดป่าฟ้าระงึม ในยุคที่สองที่เป็นยุคการตั้งถิ่นฐานของชาวลาวพบว่า มีการตั้งถิ่นฐานมาแล้วประมาณ 120 ปีที่ผ่านมา โดยการตั้งถิ่นฐานของชาวลาวดังกล่าวจะมีความเป็นท้องถิ่นค่อนข้างสูงเนื่องจากพื้นที่ศึกษาประกอบไปด้วยหมู่บ้านทั้งสิ้นจำนวน 6 หมูบ้านล้วนแล้วแต่มีความเป็นเครือญาติเดียวกันและมีทรัพยากรเกลือเป็นทรัพยากรสาธารณะร่วมกันในพื้นที่บ่อกฐิน และมีกิจกรรมการต้มเกลือในช่วงฤดูแล้งหากปีใดผลผลิตข้าวไม่เพียงพอกับการบริโภคจะเกิดวัฒนธรรมการแลกเปลี่ยนเกลือกับข้าวในพื้นที่อำเภอแก้งคร้อ อำเภอภูเขียว จังหวัดชัยภูมิจนเกิดเครือข่ายการแลกเปลี่ยนทางสังคมเกิดขึ้น ในยุคปัจจุบันกิจกรรมในการต้มเกลือเริ่มคลายความสำคัญลงไป ชาวลาวในชุมชนไม่นิยมต้มเกลือเหมือนเช่นในอดีต เนื่องจากในบริเวณพื้นที่บ่อกฐินชาวไทโคราชซึ่งอพยพมาตั้งถิ่นฐานบริเวณพื้นที่สาธารณะบ่อกฐินได้กลายมาเป็นกลุ่มคนที่ต้มเกลือแทนกลุ่มชาวลาว และอีกปัจจัยหนึ่งที่ทำให้การต้มเกลือในพื้นที่คลายความสำคัญลงได้แก่ การหมดไปของฟืนซึ่งเป็น เชื้อเพลิงในการต้มเกลือ และชุมชนมีทางเลือกที่หลากหลายมากขึ้นในการประกอบอาชีพ เช่น การรับจ้าง บริเวณพื้นที่ศึกษาที่ราบน้ำท่วมถึง พบว่า บริเวณพื้นที่ศึกษามีความสัมพันธ์และมี ประวัติศาสตร์ความเป็นมาที่เกี่ยวข้องกับแม่น้ำชี โดยพบว่าการตั้งถิ่นฐานของหมู่บ้านที่ศึกษา ล้วนแต่เป็นบ้านพี่บ้านน้อง เมื่อตั้งถิ่นฐานในครั้งแรกจะตั้งถิ่นฐานในบริเวณพื้นที่ลำปาว จังหวัดกาฬสินธุ์เมื่อเกิดเหตุเภทภัย ประกอบกับบ้านเรือนขยายตัวมากขึ้นจึงอพยพข้ามแม่น้ำชี มาตั้ง ถิ่นฐานบริเวณพื้นที่อำเภอจังหาร จังหวัดร้อยเอ็ด พื้นที่ศึกษาดังกล่าวประสบปัญหาน้ำท่วม ชุมชนดังกล่าวมีกระบวนการปรับตัวโดยการหาปลาไปแลกข้าวจนเกิดเครือข่ายทางสังคมกับบริเวณพื้นที่อำเภอกุฉินารายณ์ จังหวัดกาฬสินธุ์ อำเภอโพนทอง จังหวัดร้อยเอ็ด ในช่วงแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ รัฐได้เร่งการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานและมุ่งเน้นการผลิตข้าวเพื่อเป็นสินค้าออก นโยบายดังกล่าวได้มาสู่การสร้างผนังกั้นน้ำชี การสร้างเขื่อนอุบลรัตน์ เขื่อนลำปาว ฝายร้อยเอ็ด ส่งผลให้พื้นที่ศึกษาประสบกับปัญหาน้ำท่วมเป็นระยะเวลายาวนานขึ้น และมีรูปแบบการทำการเกษตรพาณิชย์ มีการปลูกข้าว 2 ครั้งต่อปี และปลูกพืชฤดูสั้นเช่น ข้าวโพด ถั่วลิสง เกิดการบุกรุกจับจองพื้นที่ บุ่งทาม เพื่อผลิตพืชเชิงพาณิชย์ ความเป็นท้องถิ่นของชุมชนลืมหายไป พิธีกรรมที่เกี่ยวข้องกับการผลิตข้าวหายไปพร้อมกับการเข้ามาของเทคโนโลยีสมัยใหม่ ได้แก่ รถสีข้าว รถเกี่ยวข้าว การปรับตัวของชุมชนในยุคปัจจุบันเมื่อประสบปัญหาน้ำท่วมคือ การทำ นาปีและนาปรัง การปลูกพืชฤดูสั้น การส่งลูกหลานไปทำงานที่กรุงเทพมหานคร การค้นหารูปแบบที่เหมาะสมในการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติของชุมชน ลุ่มน้ำชี จะต้องอาศัยสำนึกร่วมทางประวัติศาสตร์ท้องถิ่น ของคนในท้องถิ่นให้ตระหนักถึง อัตลักษณ์ของคนในพื้นที่และสร้างสำนึกส่วนรวมในการหวงแหน รักษาทรัพยากรในพื้นที่ ตลอดจนสร้างเครือข่ายสิ่งแวดล้อมในฐานทรัพยากรร่วมกับพื้นที่อื่นๆ เพื่อสร้างพลังทางสังคมและให้ความหมายและคุณค่าของทรัพยากรที่มิได้มุ่งเน้นแค่ผลตอบแทนทางเศรษฐกิจแต่ต้องมองทรัพยากรในมิติเชิงวัฒนธรรมที่จะสร้างคุณค่าและสร้างพลังในการต่อรองนโยบายและอำนาจรัฐอันจะนำมาสู่แนวทางการพัฒนาแบบพึ่งตนเองและสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชน

บรรณานุกรม :
ไพบูลย์ บุญไชย . (2548). โครงการวิจัย เรื่อง รูปแบบการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติของชุมชนลุ่มน้ำชี.
    กรุงเทพมหานคร : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย.
ไพบูลย์ บุญไชย . 2548. "โครงการวิจัย เรื่อง รูปแบบการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติของชุมชนลุ่มน้ำชี".
    กรุงเทพมหานคร : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย.
ไพบูลย์ บุญไชย . "โครงการวิจัย เรื่อง รูปแบบการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติของชุมชนลุ่มน้ำชี."
    กรุงเทพมหานคร : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย, 2548. Print.
ไพบูลย์ บุญไชย . โครงการวิจัย เรื่อง รูปแบบการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติของชุมชนลุ่มน้ำชี. กรุงเทพมหานคร : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย; 2548.